Mariaplaats 14 - geschiedenis van onze Sociëteit
Waarom stilstaan bij de historie van een oud huis en een
“Heeren-Sociëteit”?
Nederland kent verschillende oude Sociëteiten, zelfs
“Heeren-Sociëteiten”.
In Utrecht is die Sociëteit nauw verbonden met de rijke historie van de
stad. Zo is er een verbinding tussen het jaar 922, het jaar dat de Noormannen
uit Utrecht werden verdreven door een legertje van de Graaf van Kleef, en de
huidige Sociëteit die verbonden is met een kanunnikenhuis behorende bij de
Mariakerk. Bisschop Balderik, die terugkeerde naar Utrecht was een zoon van
deze Graaf. Daarvoor hadden de bisschoppen sinds 857 geresideerd in Aken,
Roermond en Deventer, om aan de machtige Scandinavische invallen te ontkomen.
Omstreeks 1040 begint Bisschop Bernold aan de bouw van het z.g. “Kerkenkruis“ in
Utrecht. Ten noorden en oosten van de Domkerk verrijzen respectievelijk de
St.Janskerk en de St. Pieters kerk, ten zuiden de St.Pauluskerk en in het
westen als sluitstuk de St.Mariakerk. Deze St. Mariakerk werd omstreeks 1085 op
gezag van de Duitse keizer Hendrik IV en Bisschop Koenraad afgebouwd.
 Vlakbij onze Sociëteit op de
overgang van Mariaplaats naar de Mariastraat is in de hoek van de gevel een
beeldje van Keizer Hendrik IV zichtbaar. Dit is een kopie van een origineel dat
destijds op het dak van de inmiddels afgebroken Mariakerk stond. De immuniteit
van St.Marie - een ommuurde juridisch zelfstandige enclave- met de Mariakerk
als centrum, telde verschillende Kanunnikenhuizen. Eén van deze huizen vormt de
grondslag voor een deel van de Mariaplaats 14, de huidige “Sociëteit de
Vereeniging”. Het pand bevat tufstenen resten van een twaalfde eeuwse
behuizing. In de 14e eeuw is het dwarse hoofdhuis vernieuwd met twee bouwlagen.
Door in de15e- en19e eeuw toegevoegde delen is een samengestelde structuur
ontstaan. Tijdens restauratie van het huis in 1994-1995 zijn in de opkamer
resten van frescoschilderingen uit 1525 gevonden. Na de reformatie blijven de
voorheen Rooms-Katholieke - dan protestante - kanunniken in functie om de
goederen van de protestanten te beheren. Pas tijdens Napoleon wordt het
Instituut van Kannuniken afgeschaft.
Het huis Mariaplaats 14 heeft na de reformatie verschillende eigenaren gekend.
In 1822 verkopen de erfgenamen van Bartholomeus Willem Visscher en vrouwe Anna
Elisabeth van Hengst het pand aan Mr.Jan de Kock en zijn vrouw Jasparina
Henriëtta Noot. Na het overlijden van Jasparina in 1864 worden de
Mariaplaats 14 en een belendend perceel in 1872 verkocht door mr. IJsbrand
Hendrix de Kock, burgemeester van Bunnik, Odijk en Werkhoven, griffier der
Staten van Utrecht, aan de Sociëteit “De Vereeniging.
De koopman Theodoor Hart de Ruijter en de aannemer Abram Cornelis Vink
vertegenwoordigden als president en secretaris, samen met enkele commissarissen
de Sociëteit. Zij voldoen ten overstaan van notaris Hendrik Albertus
Meenderik op 1 mei 1872 de koopsom van f 22.000 in contanten.
De Sociëteit “De Vereeniging” werd in 1869 opgericht en was gevestigd in de
bovenzaal van de schouwburg - een houten gebouw op het Vredenburg - bij de heer
J.Wolters, vermeld als “restaurant, koffijhuis- en stalhouder”. In 1872 werd de
Sociëteit verplaatst naar het aangekochte perceel, aan de noordzijde van
de Mariaplaats.
De grote sociëteitszaal is gebouwd in de jaren 1880 en werd in het begin
van de 20e eeuw enige tijd gebruikt als “Grand Café” (foto rechts: omstreeks
1905). In 1906 tapt dit café-restaurant bier van ‘Reichelbrau’ en
‘Kulmbacher’ en heeft het telefoonnummer 101. Het huidige nummer van de
Sociëteit is nu wat langer, maar bevat nog steeds het nummer
101 (030-2310101). In de binnentuin van het kannunikenhuis is later een
kegelbaan gebouwd , en aansluitend aan Achter Clarenburg een Judoclub. Deze
beide ruimtes zijn opgenomen in de vernieuwingsplannen van de Sociëteit.
Ook het fraaie oude stenen poortje aan Achter Clarenburg zou een opknapbeurt
behoeven.
Om restauraties aan zo’n oud monument te kunnen bekostigen is geld nodig van
Monumentenzorg, maar ook een behoorlijk gedeelte uit eigen middelen. Daarom is
besloten de exploitatie van het restaurant in de grote Voorzaal en de verhuur
van zalen in het achtergedeelte uit te besteden aan derden: Op maandagavond
maakt de Sociëteit gebruik van deze restaurantruimte.
In 2003 is de grote restauratie van het Kanunnikenhuis gereedgekomen. Er is nu
een goede toegang tot de fraaie met houtbetimmerde 1e verdieping. Het ronde
wenteltrapje naar de zolderverdieping bestaat ook nog, maar dat is nu folklore
geworden. De laatste jaren is er een stormachtige toename geweest van het
aantal leden van de Sociëteit. De activiteiten, die de sociëteit kan
bieden zijn velerlei, maar op de voorgrond zal de ongedwongen sfeer staan, de
gezelligheid, het ontmoeten van interessante mensen, individuele discussies of
in georganiseerd verband, biljart, bridge of zo maar een krantje lezen met een
goed glas. De geregelde “Heerenmaaltijden” genieten grote belangstelling.
Bovendien zijn er buiten het gebouw van de sociëteit mogelijkheden voor
zeil- en golf- activiteiten en worden af en toe bezoeken gebracht aan bevriende
sociëteiten in andere steden.
In de nabije toekomst zal de Sociëteit gedurende de gehele week de leden
gastvrij kunnen ontvangen in eigen ruimten. We zullen elkaar dan dagelijks
kunnen ontmoeten!
Jan de Langen
Juli 2003
|